Bu soru, yalnızca bir sınav ya da tanılama süreci değil; ailelerin çocuklarına bakışını, eğitim sistemine duyduğu güveni, fırsat eşitliği beklentisini ve geleceğe dair umutlarını içinde barındıran çok katmanlı bir karar aşaması aslında.

Bir yanda “çocuğumun içinde gizli bir potansiyel olabilir” diyerek her çocuğa fırsat verilmesini isteyen veliler; diğer yanda kota, sınırlı kontenjan ve süreçsel aksaklıklarla mücadele eden öğretmenler…

Ve tüm bunların ortasında, yeteneğin keşfine dair umutla, belirsizlik arasında sıkışan çocuklar.

Peki BİLSEM nedir, neyi hedefler, süreç nasıl işler ve kazanan çocuklar gerçekten neyle karşılaşır?

BİLSEM Nedir?

BİLSEM, yani Bilim ve Sanat Merkezleri, üstün yetenekli çocuklara okul dışı saatlerde ek eğitim desteği sağlamak amacıyla kurulmuş kurumlardır.

Teoride amaç nettir:

“Üstün yetenekli öğrencileri erken dönemde tanımak, desteklemek ve potansiyellerini topluma kazandırmak.”

Ancak uygulamaya gelindiğinde bu hedef, birçok yapısal engelle sınanmaktadır.

ADAY GÖSTERME SÜRECİ: KOTA, İNSAN FAKTÖRÜ VE KAÇAN FIRSATLAR

Son yıllarda Milli Eğitim Bakanlığı, aday gösterme sürecine kota getirdi.

Her öğretmen sınıfındaki öğrencilerin ancak bir kısmını (yaklaşık ’u) aday gösterebiliyor.

Bu noktada temel sorun şu:

* Bir sınıfta, bir yılda sadece 3 çocuğun içinde potansiyel olabilir diye kategorik bir hüküm var mı?

Elbette hayır.

* Kota uygulaması, yeteneği tanıma fırsatını insan faktörüne emanet ediyor.

Her öğretmen için geçerli olmamakla birlikte, şu soruları sormak zorundayız:

* Öğretmen her zaman yetenek ayırt edebilir mi?

* Akademik başarı ile özel yetenek arasındaki fark gerçekten biliniyor mu?

* Yüksek enerji, uyum güçlüğü veya sıra dışı davranış gösteren bir çocuk “problemli” olarak mı etiketleniyor?

* Velisiyle arası iyi olan çocuklara öncelik verildiği hiç olmuyor mu?

Bu soruların cevabı herkesin malumu:

İnsan olan her yerde sübjektiflik vardır. Eğitim sistemi de bu gerçeklikten azade değil.

Bu nedenle kota, öğretmenleri baskı altında bırakırken; velileri de beklenti, kırgınlık ve şüphe arasında bir yere sürüklüyor.

Aday gösterilmeyen çocuklar ise potansiyellerini gösterebilecekleri tek resmi kanalı kaybetmiş oluyor.

TANILAMA SÜRECİ: TEK SINAV HER YETENEĞE UYAR MI?

BİLSEM'in ilk aşaması çoktan seçmeli bir tarama uygulamasıdır.

Ne kadar “sınav değil” denilse de, kazan-kaybet sonucuyla ilerleyen her süreç gibi bu da bir sınavdır.

Ve burada kritik bir soru karşımıza çıkar:

Aynı tarama, hem genel yetenek hem resim hem de müzik alanına başvuran tüm çocuklara uygulanabilir mi?

Müzik yeteneğinin ilk aşamada şekil-şemal sorularıyla ölçüldüğünü varsayalım.

Bu, mutlak kulağı olan bir çocuğun daha ilk kapıda elenmesi anlamına gelebilir.

Resim alanında durum çok farklı değildir.

Görsel algı ile kalemi kullanma becerisi bile birbirinden ayrıyken, soyut muhakeme sorularıyla resim yeteneğini elemek ne kadar adildir?

Burada sistemin en büyük açmazı şudur:

Yetenek ölçmek için kullanılan ilk adım, yeteneğin kendisini ölçmüyor.

Bu nedenle gerçek potansiyeller elenebilirken, sınava hazırlanmış çocuklar ilk kapıyı kolay geçebiliyor.

ÖZEL SEKTÖRÜN GÖLGESİ: YETENEK YERİNE SINAV HAZIRLIĞI

BİLSEM tarama uygulamasının bir “sınav ezberine” dönüşmesi, özel sektörün bu alana ticari bir pazar olarak girmesine neden oldu.

Formasyonu olmayan kurslar, yüksek ücretlerle “BİLSEM hazırlık” adı altında binlerce aileyi cezbederken, bazı çocuklar ezberledikleri soru tipleriyle sınavı geçebiliyor.

Bu da beraberinde şu acı tabloyu getiriyor:

Saf yetenekli çocuklar, sınava çalıştırılmış çocukların gerisinde kalabiliyor.

Bu durum, BİLSEM’in kuruluş amacını zedeliyor:

Üstün yetenekli çocuğu bulup desteklemek yerine, sınava hazırlanmış olanı seçmek.

İKİNCİ AŞAMA: ZEKÂ TESTLERİ VE TARTIŞMALAR

Genel yetenek alanında ikinci aşama, zekâ testidir.

Yaklaşık 130 ve üzeri IQ puanı alan çocuklar BİLSEM’e kabul edilir.

Burada daha sınırlı bir sübjektiflik vardır; ancak testlerin geçerliliği ve standardizasyonu başlı başına bir tartışma konusudur.

Dahası, bu yıl kullanılan “yerli ve milli zekâ testi” ifadesi, daha duyulduğu anda toplumda tartışma yaratmıştır.

Bir testin güvenilirliği milliyetinden değil, bilimsel geçerliliğinden gelir.

Bu konuda şeffaflık ve bilimsel raporlar olmadan velilerin tedirgin olması son derece doğaldır.

PEKİ BİLSEM’E GİRDİKTEN SONRA NE OLUYOR? 

Buraya kadar tüm aşamaları geçen çocuklar için veliler şu hayali kuruyor:

“Çocuğum artık çok özel bir eğitim alacak.”

Gerçekte ise tablo daha karmaşıktır.

Haftada 2–3 saatlik derslerle sınırlı bir program,

Okuldan sonra yetişme telaşı,

LGS/YKS hazırlığıyla çakışan yoğun süreçler,

Öğretmenin bireysel performansına göre değişen eğitim niteliği…

BİLSEM’de gerçekten olağanüstü imkânlar sunan öğretmenler vardır; robotik, kodlama, proje geliştirme gibi alanlarda çocuklara ufuk açan programlar da mevcuttur.

Ancak tüm merkezlerde aynı kalite ve sürdürülebilirlik yoktur.

Bir diğer sorun da şudur:

Programın çocuklar üzerindeki uzun vadeli etkilerini ölçen kapsamlı bir ulusal istatistik yok.

Kaç öğrenci devam ediyor?

Kaçı yarıda bırakıyor?

Bırakanlar neden bırakıyor?

Programı tamamlayanların akademik, sosyal, duygusal gelişimi nasıl etkileniyor?

Bu soruların cevapları olmadan, eğitim politikası sağlıklı şekilde değerlendirilemez.

SONUÇ OLARAK… BİLSEM FIRSAT MI, SINAVSALLAŞMIŞ BİR SİSTEM Mİ?

BİLSEM, doğru uygulandığında bir çocuğun hayatını değiştirebilir.

Ancak mevcut yapısıyla sistem şu çelişkilerle karşı karşıya:

* Kota nedeniyle eşit erişim sağlanamıyor.

* Tanılama süreci yeteneği değil sınav başarısını seçiyor.

* Müzik ve resim alanlarında ilk aşama ölçme mantığı hatalı.

* Özel sektörün oluşturduğu “hazırlık” pazarı, süreci manipüle ediyor.

* Eğitim süreleri sınırlı ve merkezler arasında uçurum var.

* Programın uzun vadeli etkileri bilinmiyor.

Bu nedenle BİLSEM, hem büyük bir fırsat hem de ciddi bir yapısal tartışmanın merkezindedir.

Ve belki de asıl soru şudur:

“Gerçekten üstün yetenekli çocukları mı seçiyoruz, yoksa sistemin girebilmesine izin verdiği çocukları mı?”

Doğru tanılama, doğru eğitim ve eşit erişim olmadan, hiçbir sistem ideal değildir.

BİLSEM de bu gerçeklikten bağımsız düşünülemez.